12 VIII 30 przed Chr. Śmierci kró­lowej Egiptu Kleopatry VII towarzy­szyły dramatyczne okoliczności. Po klęsce w wojnie z rzymskim wo­dzem Oktawianem i samobójstwie jej męża Marka Antoniusza królowa odebrała sobie życie jadem węża. Cezar po raz pierwszy spotkał Kle­opatrę w 48 przed Chr. w Aleksandrii, dokąd przybył w pościgu za swym po­litycznym przeciwnikiem Pompeju-szem, który jednak już wcześniej zo­stał zamordowany. Egipcjanie poka­zali Cezarowi odciętą głowę i sygnet dawnego towarzysza. Cezar został wciągnięty w rywaliza­cję pretendentów do tronu egipskie­go po śmierci króla Ptolemeusza XII. Kiedy Kleopatra dowiedziała się o obecności Cezara, zwróciła się do niego o poparcie w konflikcie z jej bratem Ptolemeuszem XIII. Cezar podjął się roli rozjemcy. Z pomocą oddziałów sprzymierzonych udało mu się rozstrzygnąć spór po swojej myśli. Doprowadził do małżeństwa Kleopatry z jej młodszym bratem Ptolemeuszem XIV i uczy­nił ich oboje władcami Egiptu, uzyskując kontro­lę nad parą królewską, a tym samym nad całym krajem.

Popierając Kleopatrę Ce­zar nie kierował się jedy­nie wyrachowaniem po­litycznym. Wódz rzymski uległ przede wszystkim czarowi pięknej królo­wej. Jak pisał Plutarch, ?brzmienie jej głosu czy­niło człowieka szczęśli­wym”. Kleopatra odebra­ła staranne wykształce­nie w zakresie historii, fi­lozofii i literatury, mówi­ła kilkoma językami i do­brze orientowała się w sprawach rządzenia krajem. Ze swym ko­chankiem Cezarem po­płynęła na wspaniałej barce w górę Nilu, poka­zując Rzymianinowi cu­da Egiptu.

Przedłużający się pobyt Cezara nad Nilem dopro­wadził do niepokojów w państwie. W Azji Mniejszej Far-nakes II, władca Pontu, chciał od­budować imperium swego ojca Mi-trydatesa VI. Pewien zwycięstwa

podjął niszczycielski pochód przez kraj i najechał rzymską prowincję Azję.

W 47 przed Chr. Cezar wyruszył ze swymi wojskami do Azji Mniejszej, gdzie rozbił armię Farnakesa pod Ze­la. Veni, vidi, vici (?Przyszedłem, zo­baczyłem, zwyciężyłem” ) - taką wia­domość Cezar przesłał do Rzymu. Po uporządkowaniu spraw w Azji Mniejszej powrócił do Rzymu. W 46 przed Chr. przybyła do niego Kleopatra i pozostała w stolicy aż do jego śmierci w 44. Cezar wystawił posąg Kleopatry w świątyni Wenus. Nie jest do końca jasne, czy to ich sy­nem był Cezarion, który przyszedł na świat w Egipcie w 47 przed Chr. Po powrocie z Rzymu do Aleksan­drii Kleopatra otruła brata i uczyni­ła koregentem Cezariona, który pa­nował jako Ptolemeusza XV. W 41 przed Chr. została kochanką Marka Antoniusza, który po śmierci Cezara zgłaszał pretensje do władzy w Imperium Rzymskim. Zakochany wódz oddał jej we władanie znaczną część kontrolowanych przez siebie obszarów na Wschodzie. W walce z Oktawianem w 31 przed Chr. Marek Antoniusz i Kleopatra ponieśli klęskę.

63 przed Chr. Sławny mówca i poli­tyk Marek Tulliusz Cyceron (106^3 przed Chr., na ił.) został wybrany na konsula, obejmując tym samym naj­wyższy urząd w Republice Rzymskiej. Cyceron cieszy! się wielkim poważa­niem. Studiował retorykę, filozofię i prawo, a także zajmował się litera­turą i historią. Dzięki powszechnemu

uznaniu i zdolnościom krasomów­czym uzyskał wiele urzędów pań­stwowych. W 75 przed Chr. był kwe­storem na Sycylii, w 69 przed Chr. edylem kurulnym, w 66 przed Chr. pretorem, w 63 przed Chr. konsulem. Kiedy Gajusz Juliusz Cezar i Marek Licyniusz Krassus chcieli dojść do władzy, wprowadzając reformę rol­ną, Cyceron przejrzał ich plany i nie dopuścił do uchwalenia ustawy. Nie zdołał jednak zapobiec wyborowi Ce­zara na przewodniczącego kolegium kapłańskiego (pontifex maximus), osiągniętemu dzięki przekupstwu. W tym samym roku zawiązał się spi­sek Katyliny.

60 przed Chr. Zawiązując tajny układ trzej najważniejsi ludzie w Im­perium Rzymskim chcieli wzmocnić swoje wpływy. Tym samym owi trzej politycy znaleźli się na drodze ku szczytom władzy.

Gnejusz Pompejusz (106^18 przed Chr.), wódz opromieniony sławą zwycięstw. W 71 przed Chr. pokonał ostatnich zwolenników przywódcy powstania niewolników, Spartaku­sa. Ze względu na swe zdolności tak­tyczne otrzymał w 67 przed Chr. nadzwyczajne pełnomocnictwa do walki z korsarzami, a rok później na­czelne dowództwo w wojnie z kró­lem Pontu, Mitrydatesem VI. W 63 przed Chr. zdobył Jerozolimę i utwo­rzy! prowincje rzymskie Syrię i Cyli­cję. W następnym roku powrócił do Rzymu, gdzie odbył triumf, ale senat odmówił spełnienia jego dalszych żądań.

Marek Licyniusz Krassus (115-53 przed Chr.), bankier. W sprawach fi­nansowych uchodził za geniusza i był najbogatszym człowiekiem w Rzy­mie. Miał także swój udział w stłu­mieniu powstania niewolników. W decydującej bitwie pokonał siły Spartakusa, który zginął w bitwie, a jego zwolenników ukrzyżowano. W 70 przed Chr. wspólnie z Pompę -juszem przyczynił się do przywróce­nia urzędowi trybuna ludowego jego pierwotnej politycznej funkcji. Gajusz Juliusz Cezar (100-44 przed Chr.), doświadczony i żądny władzy

polityk. Jako były kwestor w Hisz­panii przeprowadził w 65 przed Chr. wspaniałe igrzyska, które bar­dzo zwiększyły jego popularność wśród ludu rzymskiego. W 61-60 przed Chr. jako namiestnik spra­wował rządy w prowincji Hiszpanii, gdzie wykazał się wielką zręczno­ścią polityczną. W 60 przed Chr. po­wrócił z Hiszpanii do Rzymu, by ubiegać się o urząd konsula. Jego zamiary napotkały jednak na opór senatu. W tej sytuacji doszło do zbliżenia Pompejusza i Cezara. Roz­goryczeni wobec decyzji senatu za­warli wraz z Krassusem tajemne przymierze, które przeszło do histo­rii pod nazwą pierwszego triumwi-ratu i zostało przypieczętowane małżeństwem Pompejusza z Julią, jedyną córką Cezara. Trzej uczestni­cy triumwiratu przyrzekli sobie nie podejmować żadnych działań, któ­re nie byłyby akceptowane przez całą trójkę.

Jednym z celów, dla których zawar­ty został triumwirat, było nadanie ziemi weteranom Pompejusza i uznanie jego zarządzeń na Wscho­dzie. Cezar żądał dla siebie dowódz­twa nad armią po upływie kadencji konsula, Krassus zaś obiecywał so­bie po tym porozumieniu zabezpie­czenie swoich finansowych i gospo­darczych interesów. Trzej politycy mieli odpowiednie siły i środki do realizacji swoich celów.

?Z Efezu król Mitrydates rozkazał wszystkim zależnym od siebie na­miestnikom i mia­stom w jednym i tym samym dniu zabić wszystkich Italików znajdują­cych się na ich te­renie, wolnych i niewolników, bez względu na płeć i wiek; pod groźbą kary wyjętym spod prawa nie wolno było udzielać po­mocy, ciała zabi­tych miały być rzu­cone ptakom na

żer, a ich majątek skonfiskowany i przekazany w połowie mordercom, w połowie zaś królowi. Okrutny rozkaz, z wyjątkiem nie­licznych okręgów,… został dokład­nie wykonany i w Azji Mniejszej w ciągu jednego dnia zabito z zim­ną krwią osiemdziesiąt, a według innych relacji sto pięćdziesiąt tysię­cy, jeśli nie niewinnych, to w każ­dym razie bezbronnych mężczyzn, kobiet i dzieci.

Kult Wenus, bogini miłości i kobie­cej urody, osiąga w Rzymie wielką popularność. Wielu władców helle­nistycznych wywodzi swój ród od bogini miłości.

Około 130 przed Chr. Na wyspie Melos (Cyklady) nieznany artysta wykuł w marmurze postać bogini miłości Afrodyty, którą w Rzymie

Wenus z Milo

czczono pod imieniem Wenus. Z po­wodu swego klasycznego piękna posąg ten, odkryty w 1820 i znany jako Wenus z Milo, uchodzi do dzi­siaj za jedno z największych dzieł

sztuki starożytnej. Kult Afrodyty, wywodzący się z Azji, poprzez wy­spy i miasta portowe przeniesiony został do Grecji, a najważniejsze sanktuaria bogini znajdowały się na Cyprze i na Kyterze. Postać Afrodyty łączy w sobie cechy semickiej bogini płodności Astarte i małoazjatyckiej bogini Matki. W greckiej mitologii występuje ona jako córka Zeusa lub Uranosa, a jej imię, w przekonaniu Greków, za­wierało aluzję do piany morskiej. Swego boskiego małżonka Hefaj­stosa Afrodyta zdradzała z bogiem wojny Aresem; z tego związku na­rodził się bóg miłości Eros (rzymski Amor). Z trojańskim księciem An-chizesem bogini miała syna Ene­asza, który po upadku Troi przybył do Kartaginy, a stamtąd do Lacjum. Fakt, iż Afrodyta - pod imieniem Wenus - również w Rzymie zyskała licznych wyznawców, wynikał z rzymskiej polityki wobec obcych religii, przychylnie traktowanych w stolicy. Państwowy kult Wenus poświadczony jest od 295 przed Chr. Bogini uważana była za wcie­lenie rzymskich cnót, stawiana w jednym rzędzie obok Spes (Na­dziei), Concordii (Zgody) i Virtus (Męstwa). W 217 przed Chr., po klęsce w bitwie z wojskami Hanni­bala, wódz Fabiusz Maksymus ślu­bował, że zbuduje w Rzymie świą­tynię Wenus. Jej konsekracja miała miejsce w 215 przed Chr. W tym sa­mym roku powstało też sanktu­arium bogini na sycylijskiej górze Eryks. Dyktator Sulla (138-78 przed Chr.) pierwszy czcił Wenus jako osobiste bóstwo opiekuńcze. W wyroczni delfickiej bowiem We­nus ukazała mu się jako bogini wspierająca Rzym w walce z Mace­donią i jako matka Eneasza, proto­plasty Rzymian.

Sulla, a po nim Pompejusz (106^8 przed Chr.) i Cezar (100-44 przed Chr.) tłumaczyli swe roszczenia do władzy pochodzeniem od Wenus i Zeusa. W 48 przed Chr. Cezar ufundował dla Wenus nową świą­tynię z monumentalnym posągiem kultowym dłuta Arkesilaosa. Jako żarliwy wyznawca kazał też umie­ścić wizerunek Wenus na swojej pieczęci. W czasie uroczystości po­grzebowych zwłoki Cezara złożono w pozłacanym aneksie do rzym­skiej świątyni Wenus. Niezliczone posągi poświadczają kult Afrodyty i Wenus w całym starożytnym świecie Grecji i Rzymu.

146 przed Chr. Po trzyletnim oblę­żeniu wojska rzymskie pod dowódz­twem Publiusza Korneliusza Scy­piona Emilianusa zdobyły Kartagi­nę. Po 6 dniach krwawych walk ulicznych Rzymianie zrównali mia­sto z ziemią (na il.). Spośród 500 000 mieszkańców przeżyła zaledwie jed­na dziesiąta, a tych, którzy ocaleli, sprzedano w niewolę. Z terytorium kartagińskiego utworzono prowin­cję rzymską - Afrykę. Mimo ograni­czeń narzuconych Kartaginie trak­tatem pokojowym z 201 przed Chr. Rzym cały czas obawiał się odrodze­nia potęgi punickiego państwa.

Około 180 przed Chr. Eumenes II, król Pergamonu, ufundował w swej stolicy monumentalny ołtarz, które­go budowa trwała 20 lat. Zosta! on dedykowany Zeu­sowi i Atenie jako wotum dziękczynne za pomoc oka­zaną w wojnie z Galatami. Plaskorzeźbiony fryz, szero­kości 2,30 m, pokrywał co­kół ołtarza (36,44×34,20m), który stanowił samodzielną budowlę. Schody szeroko­ści 20 m wiodły na szczyt budowli, gdzie znajdował się dziedziniec z właściwym stołem ofiarnym, otoczony z czterech stron jońskimi kolumnadami. Fryz na ścia­nach ołtarza przedstawiał walkę bogów z gigantami, symbolizującą wojny toczo­ne przez władców Pergamo­nu. Przedstawiony mit opo­wiada o buncie gigantów, synów Ziemi, przeciwko bo­gom olimpijskim. Rzeźby ukazują zaciekłą walkę i cierpienia konających. Po­stacie mają ponadnaturalne wymiary, a gigantów przedstawiono po części jako istoty fantastyczne, z nogami zakończonymi wężowymi ogonami, głowami lwów i ptasimi szponami.

Budowla ta jest uwiecznionym w ka­mieniu świadectwem rozwoju Per­gamonu z niewiele znaczącego pro­wincjonalnego miasta w kulturalną metropolię świata hellenistycznego. W 282 przed Chr. miasto uzyskało znaczny zakres autonomii. Mimo roszczeń do sprawowania nad nim

pergameńskie. Attalos I Soter, panu­jący w latach 241-197 przed Chr., wspiera! rozwój sztuki i nauki, m.in. zakładając w Pergamonie szkolę rzeźbiarską i słynną bibliotekę.

190 przed Chr. W bitwie pod Ma­gnezją w Azji Mniejszej Rzymianie pokonali wojska króla Antiocha III Wielkiego z dynastii Seleucydów. Sześć lat wcześniej wódz rzymski Flamininus proklamował wolność miast greckich. Małoazjatyckie mia­sta Smyrna i Lamsakos również chciały być objęte opieką Rzymu. Miastom tym, sprzymierzonym z państwem Ptolemeuszów, zagrażał

bowiem władca imperium Seleucy­dów Antioch III. Kiedy Antioch prze­prawił się przez Hellespont na teren Europy, Rzymianie postanowili go powstrzymać. Jako wódz Antioch III odniósł wiele sukcesów. W licznych kampaniach wojennych przywrócił dawną wielkość państwa Seleucy­dów, dochodząc śladem Aleksandra Wielkiego aż do Indii. W 195 przed Chr. znalazł u niego schronienie Hannibal, wygnany z rodzinnego miasta Kartaginy; można przypusz­czać, że wielki wódz popierał plany Antiocha, który zmierzał do wojny z Rzymem. W 192 przed Chr. An­tioch przeprawił się do sprzymierzo­nej z nim Etolii,.

196 przed Chr. Wódz rzymski Ty­tus Kwinkcjusz Flamininus ogłosił ?wolność wszystkich miast grec­kich”. Tą proklamacją Rzym poło­żył kres macedońskiej dominacji w Grecji i przywrócił autonomię greckim państwom i miastom-pań-stwom.

Zwycięstwo Rzymu poprzedziła ry­walizacja między Macedonią a pań­stwem Ptolemeuszów. Filip V, władca Macedonii, i król Syrii An-tioch III zawarli sojusz w celu ode­brania Ptolemeuszom wysp i obsza­rów na wybrzeżach Morza Egejskie­go. Prośby o pomoc ze strony Rodos i Pergamonu spotkały się z pozy­tywną odpowiedzią Rzymu. Po tym, jak Macedończycy dwukrotnie od­rzucili rzymskie ultimatum, senat rzymski wypowiedział Macedonii wojnę. Druga wojna macedońska zakończyła się w 197 przed Chr. zwycięstwem wojsk rzymskich. Rzymianie pod wodzą Flamininusa zadali Macedończykom klęskę pod Kynoskefalaj. Filip V musiał wyco­fać się na terytorium właściwej Ma­cedonii. W trakcie igrzysk istmij-skich Flamininus ogłosił wolność Grecji. Grecy, którzy od ponad 200 lat pozostawali pod dominacją ma­cedońską, czcili Flamininusa ni­czym boga, jeszcze bardziej zaś po tym, jak w 195 przed Chr. uwolnił

on także Argos

206 przed Chr. Po śmierci Pierw­szego Cesarza dynastii Qin (Shi Huangdi) wiadzę przejął przywódca powstania chłop­skiego Liu Bang, który założył dynastię Han.

Po śmierci Shi Huangdiego (210 przed Chr.) rządy objął ambitny eunuch imieniem Zhao Gao. Z jego rozkazu stra­cono prawowitych następców - dwunastu synów zmarłego cesarza. Mimo to Zaho Gao nie zdołał utrzymać się u wła­dzy. W całym kraju wybucha­ły powstania.

Buntowników wspierały prze­de wszystkim masy chłopów, którzy burzyli się przeciwko zbyt wysokim podatkom. W tych okolicznościach na czele rebelii stanął Liu Bang. Powstańcy uderzyli na pałac i zamordowali samozwań-czego władcę Zhao Gao. Liu Bang pochodził z chłop­skiej rodziny ze wschodnich Chin i zaczynał swą karierę jako nadzorca niskiego szczebla. Zasiadłszy na tro­nie cesarskim, po czterech latach walk wyeliminował Xiang Yu, wy­wodzącego się z arystokracji rywala do władzy. Stolicę państwa przeniósł do Changanu (dzis. Xi’an) nad Żółtą Rzeką, kontynuował budowę Wiel­kiego Muru i założył dynastię Han,

która miała rządzić w Chinach przez 400 lat (do 220 po Chr.). Władcy Han uwolnili chłopów od nadmiernych obciążeń podatkowych i przyznali im więcej wolności.

Niewykształcony Liu Bang okazał duży talent dyplomatyczny, zapew­niając udział we władzy dawnym to­warzyszom walki. Sprawowali oni rządy jako lokalni, wasalni królowie, ale jednocześnie pozostawali pod ści­słą kontrolą urzędników cesarskich. W 195 przed Chr. Liu Bang zmarł od ran odniesionych na wojnie.